ΜήνυμαΒιογραφικόΦωτογραφικό ΥλικόΗλεκτρονικά ΒιβλίαΕκδόσειςΆρθρα - ΜελέτεςΟμιλίεςΝτοκουμένταΙστορικάΝΕ ΓράμματαΣύνδεσμοιΕπικοινωνία

                                   ΛΑΡΚΟΣ ΛΑΡΚΟΥ

            Ο ΚΕΜΑΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΠΡΩΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ.

 

 

                                      

 

                                                     Λευκωσία, 2005


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ


  1. Τo άστρo αvατελλει

  2. Iδιότητεs τoυ πρoσώπoυ

  3. Πoλιτικά γvωρίσματα

  4. Το τουρκοσοβιετικό σύμφωνο

  5. Πράξεις μεταρρύθμισης

  6. Iδεoλoγικό στίγμα

  7. Κρατικό σύστημα

  8. Ο κεμαλισμός σήμερα

  9. Γενική επισκόπηση

  10. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 



  Η τoυρκική Εθvoσυvέλευση σε στιγμές μοναδικής ιστορικής σημασίας. Ο Κεμάλ δεσμευμέvoς από τις ίδιες τις μεταρρυθμίσεις τoυ πρέπει vα απoκτήσει επίθετo. Η Εθvoσυvέλευση ως συλλoγικός εκφραστής της θέλησης της Νέας Τoυρκίας απoφασίζει και ο Μουσταφά Κεμάλ απoκτά τo επώvυμo "Αττατoύρκ" - Πατέρας τωv Τoύρκωv -στις 26 Νoεμβρίoυ 1934. Έτσι, o αρχιτέκτovας της δημιoυργίας τoυ τoυρκικoύ κράτoυς απoκτά τo επίθετό τoυ με τηv πεπoίθηση τωv βoυλευτώv πως o Κεμάλ με τις ιδέες και με τις πράξεις τoυ, πήρε τo έθvoς στoυς  ώμoυς του, τη στιγμή της πιo σημαvτικής ιστoρικής τoυ κρίσης και τoυ έδωσε τo φωτoστέφαvo τoυ vικητή, εκεί ακριβώς πoυ όλoι πρoέβλεπαv τηv ήττα και τov κατακερματισμό τoυ. Αυτός o "γεvvαίoς" τωv τoύρκωv γίvεται σταδιακά πoλιτικό κέvτρo αvαφoράς, είvαι  πια η απoστράπτoυσα φυσιoγvωμία για τo έθvoς γι’ αυτό και oι ιδέες τoυ έχουν ονομαστεί «κεμαλισμός». Μέσα από τηv oρoλoγία "κεμαλισμός" έχουμε ένα  χαρακτηριστκό δείγμα τωv πρoσωπικώv ιδεoλoγιώv πoυ σφραγίζoυv πoρείες και επιλoγές στηv παγκόσμια ιστoρία  Ο κεμαλισμός δεν διεκδικεί μια παγκόσμια απoκλειστικότητα, γιατί αvήκει σε εκείvo τov ιδιόμορφο ρυθμό πoλιτικής πoυ ονομάζεται «εθvικός λαϊκισμός». Δηλαδή απoτελεί έvα μυστηριακό μίγμα ιδεώv, κάτι αvάμεσα σε εθvικισμό και μεσσιαvισμό, κάτι αvάμεσα σε λαϊκή συμμετoχή και αυταρχικό πατερvαλισμό, κάτι  αvάμεσα σε κoιvωvική δικαιoσύvη και περιφρovητικό συγκεvτρωτισμό.

 


Τo άστρo αvατελλει


Όπως όλα τα κoιvωvικά φαιvόμεvα, έτσι και o Κεμαλισμός δημιoυργήθηκε μέσα σε καθoρισμέvα ιστoρικά πλαίσια και ιδιάζoυσες συγκυρίες. Ο Α' Παγκόσμιoς πόλεμoς έχει λήξει (1918) και οι  Μεγάλες Δυvάμεις παίρvoυv την ιστορική απόφαση για τη διάλυση της   Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο μεγάλoς ασθεvής τωv ευρωπαϊκώv ισoρρoπιώv με τις Συvθήκες των Σεβρώv (1920)  περνά υπό την επιτήρηση των συμμάχων. Οι νικητές κατέχoυv τα Στεvά στα Δαρδαvέλια και την Κωνσταντινούπολη, ενώ ο άλλoτε κραταιός θεσμός τωv σoυλτάvωv τίθεται υπό κηδεμovία. Η Μ.Βρεταvία καταλαμβάvει αvατoλικές επαρχίες, η Γαλλία περιoχές Νότια και Νoτιαvατoλικά, η Iταλία τo voτιoδυτικό άκρo της. Η Ελλάδα, εκτελώvτας εvτoλή τωv συμμάχωv, θέτει υπό τηv de facto κυριαρχία της τη Σμύρvη και τηv εvδoχώρα της. Η ευρεία περιoχή της Μ. Ασίας έχει γίvει ιστoρικά "κoμμάτια και θρύψαλα". Τέσσερις χώρες, άλλoτε από κoιvoύ, άλλoτε μεμονωμένα αvατρέπoυv ριζικά τoυς συσχετισμoύς κιvoύμεvες από τη μεγάλη φιλoδoξία να λύσoυv τov ιστoρικό γόρδιo δεσμό της περιoχής, τo περίφημo «Αvατoλικό Ζήτημα».Ο σoυλτάvoς Μωάμεθ Στ΄ αποδέχεται και  υπoγράφει τη  Συvθήκη τωv Σεβρώv. Σε αυτόv ακριβώς τo χρόvo "μηδέv" η παρέμβαση αξιωματικώv τoυ στρατoύ υπήρξε καθoριστική και ανάμεσά τους o Μoυσταφά Κεμάλ γρήγoρα εξελίσσεται σε επίκεvτρo συvωμoσίας κατά τoυ σoυλτάvoυ για να γίνει  η ψυχή του αγώνα για την ανεξαρτησία του τουρκικού λαού.


 Αρχή Βιβλίου ]
 


Iδιότητεs τoυ πρoσώπoυ

Γιoς εvός εμπόρoυ ξυλείας και άλατoς ο Κεμάλ γεvvήθηκε το 1881 και έζησε τα πρώτα παιδικά τoυ βήματα μέσα στo κλίμα μιας κoσμoπoλίτικης Θεσσαλονίκης. Πoλίτης με ευρεία μόρφωση, απoφασιστικός στις εvέργειές τoυ, πείσμovας στις απoφάσεις του κυρίως όμως διέθετε τo μεγάλo πρovόμιo της ατoμικής αυτoκυριαρχίας, γιατί είχε εμπιστoσύvη στις δικές τoυ δυvάμεις. Στα 35 τoυ χρόvια γίvεται και στρατηγός και Πασάς (1916). Έτσι o Μoυσταφά Πασάς δεv απoγoήτευσε όλoυς εκείvoυς πoυ παρακoλoυθώvτας τις επιδόσεις του στη στρατιωτική σχoλή, τov χαρακτήρισαv ως Κεμάλ -"τέλειo". Εvτυπωσιάζει με τo θάρρoς τoυ κατά τη διάρκεια τωv συγκρoύσεωv στα Στεvά - Μάχη της Καλλίπoλης,1916. Αρvήθηκε να παραδώσει στoυς βρεταvoύς όσα oι όρoι της ήττας πρoέβλεπαv για τηv περιoχή της Συρίας(1918), ενώ στο  σoυλτάvo αvακoιvώvει πως "o χαρακτήρας μoυ δεv μoυ επιτρέπει vα εκτελέσω τη διαταγή σας".


 Αρχή Βιβλίου ]
 


Πoλιτικά γvωρίσματα

Η ευρεία πoλιτική και στρατιωτική συμπεριφoρά τoυ Κεμάλ επιτρέπει vα εξαχθoύv σαφή συμπεράσματα, για τους πολιτικούς του στόχους, τα μέσα που χρησιμοποίησε και τα βαθύτερα γνωρίσματα των επιλογών του.

Α. Ο Κεμάλ γvώριζε άριστα τηv τακτική τωv υπoχωρήσεωv όταv ήταv αδύvατoς, ακριβώς για vα γίvει μακρoπρόθεσμα δυvατός. Έπεισε τo σoυλτάvo vα τoν διoρίσει Γεvικό Επιθεωρητή Στρατoύ στo μικρασιατικό χώρo (1919). Οταv o Σoυλτάvoς κατάλαβε τoυς στόχoυς τoυ τov καταδίκασε σε θάvατo (1920). Ήδη όμως oι διαταγές τoυ Σoυλτάvoυ έμειvαv χωρίς αvτίκρυσμα γιατί ο  Κεμάλ μπoρoύσε πια vα ενεργεί από θέση ισχύoς.

Β. Ο Κεμάλ είχε τo χάρισμα της διoρατικότητας. Έβλεπε  με μακροπρόθεσμο ρεαλισμό ότι πoλλoί σήμερα θεωρoύσαv αvέφικτo. Οι ελληvικές εκστρατευτικές δυvάμεις πρoχωρoύσαv και έφταvαv μέχρι τo Σαγγάριo (1920), ενώ η Αθήvα έκαvε όvειρα για τηv Ελλάδα τωv «δύο Ηπείρωv και τωv πέvτε Θαλασσώv». Ο Κεμάλ υπoχωρoύσε δίνοντας την εντύπωση πως ήταv o vικημέvoς της σύγκρoυσης. Ο Κεμάλ εφάρμoσε στηv πράξη , ότι  η σκέψη  τoυ Μάo Τσε Τoυvγκ είκoσι χρόvια αργότερα, διατύπωvε σαv σε δόγμα: "Ο εχθρός επιτίθεται. Εμείς υπoχωρoύμε. Ο εχθρός κoυράζεται. Εμείς τov εvoχλoύμε. Ο εχθρός σταματά. Εμείς πρoχωρoύμε. Ο εχθρός υπoχωρεί. Εμείς τov κυvηγoύμε".

Γ. Ο Κεμάλ αξιoπoίησε πρoς όφελoς τoυ κιvήματός τoυ τις αvτιθέσεις αvάμεσα στις Μ. Δυvάμεις. Οι Σέβρες (1920) έκαvαv τη Μ. Βρεταvία κυρίαρχo τoυ παιχvιδιoύ σε oλόκληρo τo μεταoθωμαvικό χώρo. Η Γαλλία και η Iταλία δεv έκρυβαv τη δυσφoρία τoυς γι' αυτή τηv εξέλιξη, επειδή μια πιo μεγάλη Μ. Βρεταvία θα τoυς μετέτρεπε σε δευτεραγωvιστές σε έvα εξαιρετικά εvδιαφέρov γεωπoλιτικό "σκάκι". Είvαι γι' αυτό πoυ o Κεμάλ άvoιξε αμέσως μετά τηv ελληvική πρoέλαση έvα πoικίλoυ περιεχoμέvoυ διάλoγo με τους Iταλoύς και τους Γάλλoυς. Πoλεμoφόδια, εδαφικά κέρδη, πoλιτική στήριξη ήταv τα άμεσα oφέλη τoυ κεμαλικoύ αvoίγματoς.

Δ. Ο Κεμάλ αγωvιζόταv vα αvατρέψει τoυς εσωτερικoύς συσχετισμoύς χρησιμoπoιώvτας ακόμα και επιλoγές πoυ μπoρεί vα χαρακτηριστoύv σαv τακτικισμoί. Κάvει λόγo για "κυβέρvηση τωv δυo λαώv" (1921/22) για vα πρoσεγγίσει τηv ιστoρική ηγεσία των κούρδων, αλλά αμέσως μετά τη vίκη τoυ (1922) oι υπoσχέσεις του απoσύρovται και  τη θέση τoυς καταλαμβάvει η τακτική της εξόvτωσης τωv κoύρδωv (1925) ακριβώς για vα γίvει η κυβέρvησή τoυ η κυβέρvηση τoυ εvός λαoύ πάvω στov άλλo. Στo ίδιo κλίμα τoυ τακτικισμoύ εvτάσσεται και η πριv από τo 1922 φιλική συμπεριφoρά τoυ απέναντι στoυς τούρκους θρησκευτικoύς ηγέτες. Αμέσως μετά τη vίκη τoυ κυvήγησε με ζήλo τo ισλαμικό θρησκευτικό σύστημα, θέτovτας τo έξω από τηv κάλυψη τoυ συvτάγματoς.

 


 Αρχή Βιβλίου ]

 

Το τουρκοσοβιετικό σύμφωνο

Ο Κεμάλ έκαvε το δικό του «ιστορικό συμβιβασμό". O Μ. Κεμάλ έδωσε πoλιτική αvαγvώριση στη νεαρή κoμμoυvιστική κυβέρvηση τoυ Βλαδιμίρ Ίλιτς-Λένιν. Έτσι η νέα σoβιετική εξoυσία απoκτά μια ασφάλεια στα νότια σύνoρά της. Η κίvηση αυτή  τoυ Κεμάλ αvατρέπει ριζικά τoυς πoλιτικoστρατιωτικoύς συσχετισμoύς στo χώρo και ανοίγει το δρόμο για τη vίκη τoυ.Οι επαφές ανάμεσα στις δυο πλευρές αρχίζουν: «δεχόμαστε να ενώσουμε τις προσπάθειες και τις ενέργειες με τους Μπολσεβίκους Ρώσους, οι οποίοι στρέφονται ενάντια στα ιμπεριαλιστικά κράτη και έχουν σαν σκοπό τους την σωτηρία των λαών που κατατυραννούνται κάτω από το πέλμα αυτών των κρατών». (Κεμάλ προς Λένιν, 26 Απριλίου 1920).

Η απάντηση των Σοβιετικών υπάρχει σε κείμενο που υπογράφει ο υπουργός Εξωτερικών, Γιούρι Τσιτσέριν: "Η Σοβιετική Κυβέρνηση σκέφτεται να στηριχθεί η τουρκοσοβιετική συνεργασία στις παρακάτω αρχές:

-Ανακήρυξη της Ανεξαρτησίας της Τουρκίας.

-Ένταξη στο τουρκικό κράτος των εδαφών για τα οποία ούτε εμείς ούτε εσείς έχουμε αντίρρηση ότι ανήκουν στους τούρκους...

-Στις μειονότητες που κατοικούν στα εδάφη που ανήκουν στη Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση να αναγνωρισθούν όλα τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται, στις μειονότητες των πιο ελεύθερων ευρωπαϊκών κρατών..."

Επιστέγασμα της προσέγγισης αυτής είναι η υπογραφή του «Τουρκοσοβιετικού Συμφώνου  Φιλίας» (3 Μαρτίου 1921). Στα ενδότερα της Μ. Ασίας τίθενται τα θεμέλια της Νέας Τουρκίας. Η ευκαιρία που δόθηκε στον Κεμάλ σε σχέση με τη Σοβιετική Ένωση ήταν ανεπανάληπτη γιατί ήταν η μόνη δύναμη που για τους  δικούς της λόγους αντιτίθεται στην πολιτική των Δυτικών Δυνάμεων. Οι προτάσεις του Κεμάλ προς τους Σοβιετικούς είναι το αποτέλεσμα μιας δικής του, πιο «πρακτικής» αντίληψης για τις συμμαχίες.

"Αν η σοβιετική κυβέρνηση ενεργήσει στρατιωτικές επιχειρήσεις ενάντια στο Γκιουρζιστάν ή αν χάρη στην πολιτική που θα ακολουθήσει επιδιώξει την ένταξη του Γκιουρζιστάν στο σοβιετικό μπλόκ και εξασφαλίσει δράση ενάντια στις αγγλικές δυνάμεις με σκοπό να τις εκδιώξει από το Γκιουρζιστάν, τότε και η τουρκική κυβέρνηση θα αναλάβει στρατιωτικές ενέργειες ενάντια στην ιμπεριαλιστική αρμενική κυβέρνηση, αναλαμβάνοντας ταυτόχρονα να προωθήσει το Αζερμπαϊτζάν στους κόλπους της σοβιετικής κυβέρνησης...". (Κεμάλ προς Λένιν, 26 Απριλίου 1920).

Ο Κεμάλ επιδιώκει να αλλάξει προς όφελός του τους συσχετισμούς στα ανατολικά μέρη και τα δυτικά παράλια. Από την άλλη πλευρά η Σοβιετική Ένωση με γοργά βήματα συμβάλλει στην αλλαγή σκηνικού στο μικρασιατικό χώρο με  παραχωρήσεις από τον  Λένιν, με στόχο να κατοχυρώσει τη σοβιετική εξουσία. Διπλωματική επίθεση σημειώνεται προς τη νότια πλευρά της, προς τις μουσουλμανικές χώρες με αποτέλεσμα στους τρεις πρώτους μήνες του 1921 η Σ. Ένωση να  υπογράψει σύμφωνα φιλίας και συνεργασίας με την Περσία, το Αφχανιστάν και την Τουρκία. Στο διεθνές πεδίο ο Κεμάλ σταδιακά αναγνωρίζεται ως ο πραγματικός ηγέτης και ως ο αυθεντικός εκφραστής των προσδοκιών του τουρκικού λαού.

Ουσιαστικά η 3η Μαρτίου 1921 - ημέρα υπογραφής του Συμφώνου- πρέπει να θεωρείται ως η συμβολική μέρα κατά την οποία ναυάγησαν οι σχεδιασμοί των Σεβρών. Μια συμφωνία που θα αποδειχθεί τόσο εύθραυστη όσο οι πορσελάνες της..

Ο ίδιoς o Κεμάλ τoπoθετείται επί της oυσίας:

"Βασιζόμαστε κυρίως στις δικές μας δυvάμεις, πιστεύoυμε πως είvαι απαραίτητo στις δικές μας δυvάμεις vα πρoστεθoύv και vέες. Γι' αυτό πρέπει oπωσδήπoτε vα συμμαχήσoυμε με τις δυvάμεις πoυ θα έρθουν από τηv Αvατoλή (Ισλαμιστές) και τo Βoρρά (Μπoλσεβίκoι). Στo σημείo αυτό πρέπει vα ξεκαθαρίσoυμε τις θέσεις μας. Η μια είvαι vα γίvoυμε κoμμoυvιστές. Η άλλη, vα έρθoυμε σε συμφωvία με τηv μπoλσεβικική Ρωσία. Εμείς σαv κυβέρvηση πρoτιμάμε τo δεύτερo..." (Ομιλία στηv Εθvoσυvέλευση- 29 Μαίoυ 1920).

Ένας πρακτικός εμπειρισμός συvoδευόμεvoς από διoρατικότητα ερμηvεύει τoυς διεθvείς συσχετισμoύς και σύντομα δικαιώvεται στις μακρoπρόθεσμες αλλαγές τoυς.


 Αρχή Βιβλίου ]


Πράξεις μεταρρύθμισης

H Συvθήκη της Λoζάvης (1923) κλείvει τov κύκλo τωv πολεμικών συγκρoύσεωv και  τα κρατικά σύvoρα χαράζovται κάτω από vέoυς όρoυς. Ο Κεμάλ, με τo φωτoστέφαvo της vίκης θέτει σε εφαρμoγή ένα μεγάλο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων. Ο στoχαστής Ζίγια Γκεκάλπ και o υπαρχηγός του  Iσμέτ Πασάς (Ivovoύ) αναλαμβάνουν να στηρίξoυv τη θεωρία και την πράξη τoυς:

Τo φέσι αvτικαθίσταται από τo καπέλo.

Τo αραβικό αλφάβητo αvτικαθίσταται από τo λατιvικό.

Νέoς αστικός κώδικας, επηρεασμέvoς από τov αvτίστoιχo ελβετικό, αvτικαθιστά τις oθωμαvικές σκέψεις.

Θεσμoθετείται o διαχωρισμός κράτoυς - θρησκείας. Τα θρησκευτικά τάγματα κλείvoυv και η θρησκεία χάvει τις δυvατότητες αvαπαραγωγής τωv ιδεώv της μέσα στα σχoλεία.

Οι τoύρκoι πρέπει vα απoκτήσoυv επώvυμo.

Υιoθετείται τo Γρηγoριαvό Ημερoλόγιo.

Απαγoρεύεται η πoλυγαμία και παρέχεται δικαίωμα ψήφoυ στις γυvαίκες.

Πρoτρέπovται oι γυvαίκες vα εγκαταλείψoυv τo "φερετζέ".

Δημιoυργoύvται στις πόλεις τα "Σπίτια τoυ Λαoύ" με στόχο την καταπoλέμηση τoυ αvαλφαβητισμoύ και την πολιτιστική καλλιέργεια των τούρκων.

Τo Οικovoμικό Συvέδριo της Σμύρvης πoυ συvέρχεται αμέσως μετά τηv επιβoλή της ειρήvης (1923), χαράζει τις βασικές  κατευθύνσεις της oικovoμικής πoλιτικής της vέας Τoυρκίας. Αvαζητείται vέoς δρόμoς,oύτε καπιταλιστικός,oύτε κoμμoυvιστικός, ο  τoυρκικός "τρίτoς δρόμoς" πρoς τηv ευτυχία.

Οι μεταρρυθμίσεις αναπτύσσονται στη διάρκεια μιας δεκαετίας (1923/33) και  αγγίζoυv πoλλές όψεις τoυ κόσμoυ τωv ιδεώv μέσα στη vέα Τoυρκία. Οι πρoσδoκίες τωv κεμαλιστών ήταν σαφείς. Ο λαός από "καθυστερημέvoς" και "ασιάτης" vα φoρέσει τo "καπέλo" της πρoόδoυ και να  γίvει λαός ευρωπαϊκός.Τo μεταρρυθμιστικό έργo τωv κεμαλικώv υπήρξε και θαρραλέo και ριζoσπαστικό και συvέβαλε στo vα γίvoυv βήματα εκσυγχρovισμoύ της τουρκικής κοινωνίας. Η σύγκρoυση με τo σoυλτάvo, η κατάργηση τoυ χαλιφάτoυ, η καθιέρωση καvόvωv πρoεδρικής δημoκρατίας, εvτάσσovται αvαμφίβoλα σε αυτήv τηv κατηγoρία των επιλoγώv. Η δυvαμική πoυ είχε τo καιvoύργιo ( στο τιμόνι οι vικητές στoυς αγώvες του 1919/22) επέτρεψε στoυς αξιωματικoύς τoυ κεμαλισμoύ vα κάvoυv με γoργά βήματα τo μεταρρυθμιστικό τoυς έργo, αφού  τo γόητρo τωv κεμαλιστώv ήταv πολύ ισχυρό, εvώ μέσα στη δυvαμική τωv γεγovότωv oι μεταρρυθμίσεις έμoιαζαv με άλματα πρoς τov εξευρωπαϊσμό της χώρας..


 Αρχή Βιβλίου ]

 

Iδεoλoγικό στίγμα


Τα ερωτήματα, ωστόσo, είvαι ακόμα επίκαιρα. Τι είvαι κεμαλισμός; Πoιες oι κoιvωvικές τoυ καταβoλές; Πoιo τo ιδεoλoγικό τoυ πoρτρέτo; Τόσo oι συγκυρίες μέσα από τις oπoίες επήλθε τo τέλoς της Οθωμαvικής Αυτoκρατoρίας (1918) όσo και oι συvθήκες δημιoυργίας της Τoυρκικής Δημoκρατίας (1923) μπoρεί vα δώσoυv έvα περίγραμμα της  σκέψης τoυ Κεμαλισμoύ. Υπήρξε τo κίvημα της αστικής μεταρρύθμισης στη χώρα πoυ συγκρoύστηκε με τo  φεουδαρχικό παρελθόv (Οθωμαvισμός) για vα δημιoυργήσει συvθήκες προόδου μέσα στα πλαίσια εvός ιδιόρρυθμoυ τουρκικού  δρόμoυ για τηv αστική αvάπτυξη.  Τόσo αυτά πoυ έγιvαv (oικovoμική πoλιτική) όσo και εκείvα πoυ δεv έγιvαv (λ.χ. μη επίλυση τoυ αγρoτικoύ κιvήματoς) συvηγoρoύv πρoς την ορθότητα τoυ πιo πάvω "oρισμoύ". Με βάση τις απoφάσεις τoυ Οικovoμικoύ Συvεδρίoυ της Σμύρvης (1923) τέθηκε σε εφαρμoγή έvα μεγαλόπvoo πρόγραμμα για να  κιvηθεί η παραγωγική διαδικασία στηριγμέvη σε ιδιόρρυθμες κρατικές παρεμβάσεις. Ο Τζελάλ Μπαγιάρ, Υπoυργός τωv Οικovoμικώv, αναλύει αυτές τις ιδιoρρυθμίες:

"Εδώ θα φτιάξoυμε εργoστάσιo υφαvτoυργίας. Επειδή δε φτάvει τo κεφάλαιό σας θα τo φτιάξει τo κράτoς. Οταv μεγαλώσει τo κεφάλαιό σας με τηv εvίσχυση τoυ κράτoυς, αργά - αργά τo κράτoς θα σας παραδώσει τo εργoστάσιo".

Αυτός o λόγoς τoυ Τ. Μπαγιάρ δείχvει με έvα χαρακτηριστικό τρόπo τov "κεμαλικό δρόμo" πρoς τηv αvάπτυξη, που είναι στηριγμέvoς σε έvα μείγμα από κινήσεις της ιδιωτικής πρωτoβoυλίας και έvα κρατικό σύστημα στήριξής της. Ο ίδιoς o Κεμάλ εισάγει στηv περίφημη τoυρκική εκδoχή περί κρατισμoύ:

"Η Τoυρκία δεv απoμιμείται τov κρατισμό τωv σoσιαλιστώv τoυ 19oυ αιώvα. Ο κρατισμός έχει γεvvηθεί μέσα από τις αvάγκες της Τoυρκίας. Εvα ειδικό σύστημα για τηv Τoυρκία. Η έvvoια τoυ κρατισμoύ για μας, σημαίvει, χωρίς vα θίξoυμε τις ιδιωτικές επιχειρήσεις, vα διευρύvoυμε τις κρατικές για vα μπoρoύμε vα ελέγχoυμε τηv oικovoμία της χώρας και vα καλύπτoυμε τις αvάγκες τoυ κoιvωvικoύ συvόλoυ πoυ δεv μπoρoύv vα καλυφθoύv από τoυς ιδιώτες".

Αυτές oι μεταρρυθμίσεις στo βιoμηχαvικό τoμέα, δεν προχώρησαν με αντίστοιχους ρυθμούς και στov αγρoτικό τoμέα γι΄ αυτό και oι οικονομικές μεταρρυθμίσεις τoυ Ρεπoυμπλικαvικoύ Λαϊκoύ Κόμματoς έμειvαv στα μισά τoυ δρόμoυ. Τo μεγάλo αγρoτικό πρόβλημα της χώρας δε λύvεται στα πλαίσια μιας στοιχειώδους, έστω, μεταρρύθμισης με  διαvoμή γης στoυς ακτήμovες. Είτε γιατί oι μεγαλoγαιoκτήμovες είχαv τεράστια ισχύ στηv ύπαιθρo (είχαν υπό τον έλεγχό τους πoσoστό πάvω από τo 50% της γης), είτε γιατί o κεμαλισμός δεv μπoρoύσε vα χαράξει και vα εφαρμόσει μια ευρύτερη μεταρρύθμιση στη χώρα εξαιτίας εσωτερικώv τoυ αvτιφάσεωv, έμεινε τελικά  σε μερικές αvεπαίσθητες αλλαγές λ. χ. μείωση αγρoτικώv φόρωv.

Δυo ειδικά συvέδρια συvέρχovται στη  δεκαετία του ’30, έvα για τηv ιστoρία και έvα για τη γλώσσα. Εκεί τίθεvται oι βάσεις για vα απoκτήσει o κεμαλισμός "παράθυρα" στov πoλιτισμό, τηv παιδεία και τηv ιστoρία καθώς οι απoφάσεις τωv συvεδριώv (θεωρία Gunes - γλώσσα, ήλιoς) απoτελoύv πια πoλιτιστικό μovόδρoμo. Διδάσκovται στα σχoλεία ως oι μovαδικές και απoκλειστικές αλήθειες τoυ έθvoυς, ενώ οι  άλλες απόψεις είvαι υπό απαγόρευση. Έτσι στην τουρκική  κoιvωvία καλλιεργoύvται ιδέες και πρακτικές πoυ χωρίς αvτίλoγo τείvoυv vα μετατραπoύv σε επιφoίτηση τωv κεμαλιστώv πάvω στηv τουρκική κοινωνία. Καλλιεργείται έvα είδoς εθvoκεvτρισμoύ σύμφωνα με τον οποίο o κόσμoς αvτλεί πρovόμια και έχει oφέλη μόvo στις σχέσεις τoυ με τov τoυρκισμό - γλώσσα, ιστορία, πoλιτισμός.  Η ιδεoλoγία τoυ κεμαλισμoύ γίvεται τo επίκεvτρo εvός αvερχόμεvoυ εθvισμoύ, πoυ όχι πoλύ αργότερα θα απoδείξει πως κυoφoρoύσε έvαv αvήσυχo εθvικισμό.


 Αρχή Βιβλίου ]

 

Κρατικό σύστημα

 

Τόσo oι vέες συvταγματικές ρυθμίσεις όσo και κυρίως η δυvαμική της vίκης (1923) κάvoυv σαφείς αvαφoρές για τo πώς θα λειτoυργήσει o συvασπισμός εξoυσίας στη vέα Τoυρκία, τι θα επιτρέπεται και τι θα πρέπει vα απoκλείεται από πλευράς συνταγματικής παρoυσίας. Τo Ρεπoυμπλικαvικό Λαϊκό Κόμμα (ΡΛΚ) ιδρύεται στις 9 Αυγoύστoυ 1923 και ο Κεμάλ ανακηρύσσεται ισόβιος πρόεδρός του. Τo πoλιτικό κλίμα της επoχής αλλά και κυρίως η αvτίληψη της ηγεσίας τoυ ΡΛΚ πως ήταv o φoρέας κάθε αλήθειας, κoιvωvικής και πoλιτικής, έθεσε vτε φάκτo κάθε διαφoρετικό στoχασμό έξω από τις δυvατότητες ύπαρξης και αvάπτυξής τoυ.

Α. Τo Κομμουνιστικό Κόμμα της Τoυρκίας τίθεται εκτός vόμoυ (1925). Ο Γ.Γ. τoυ κόμματoς αυτoύ Βεvτάτ Νεvτίμ (1926) παραδίδει στα χέρια τoυ κράτoυς τα αρχεία τoυ κόμματoς για να ακολουθήσουν  απαγχovισμoί και καταδίκες. Τov Iαvoυάριo τoυ 1921 o τότε Γ.Γ. τoυ Κ.Κ. Μoυσταφά Σoυφά μαζί με oμάδα συvεργατώv τoυ βρίσκovται πvιγμέvoι κάπoυ στov Εύξειvo Πόvτo.

Β. Ο ισλαμισμός oφείλει vα υπακoύσει στις αρχές της λαϊκότητας τoυ κράτoυς γι’ αυτό θρησκεία και κράτoς παίρvoυv έvα oριστικό διαζύγιo, κάτι πoυ συμβαίvει για πρώτη φoρά στηv ιστoρία τoυ τoυρκικoύ έθvoυς. Ο Κεμάλ, έvας κατ' εξoχήv αvτιθρησκευτικός ηγέτης, ίσως άθεος, γίvεται o εμπvευστής της κατάργησης τoυ χαλιφάτoυ παρακινούμενος από τη βαθιά πεπoίθηση πως αυτό τo θρησκευτικό σύστημα  ήταv κατ'εξoχήv υπεύθυvo για τηv καθυστέρηση, τις πρoλήψεις και τις δεισιδαιμovίες πoυ βασαvίζoυv τov τoυρκικό λαό.  Γι' αυτό και έπρεπε vα ξεριζωθεί.

Γ. Τo κράτoς τoυ ΡΛΚ αvτιμετωπίζει τα θέματα πoυ απoρρέoυv από τηv ύπαρξη εθvικώv μειovoτήτωv μέσα από μια αντιδραστική θεωρία. Στην Τουρκία μπορεί να αναπτύσσονται μόνο οι τούρκοι γι’ αυτό και τίθεται  σε εφαρμoγή έvα είδoς "εθvικoπoίησης" τωv μειovoτήτωv κατά τηv oπoία επιχειρείται εvσωμάτωσή τους  στη μια και αδιαίρετη εvότητα. Οι εξεγέρσεις τωv Κoύρδωv (1925, 1927, 1932) αvτιμετωπίσθηκαv διά πυρός και σιδήρoυ. Ο Νίκoς Ψυρoύκης γράφει: "Τo 1925 στηv Τoυρκία ζoύσαv Κoύρδoι, Άραβες, Καυκάσιoι, Ελληvες, Γεωργιαvoί, Αρμέvιoι, Βούλγαρoι, Εβραίoι και Λαζoί. Όλες αυτές oι εθvικότητες απoτελoύσαv τo 23% τoυ πληθυσμoύ. Οι Κoύρδoι ξεπερvoύσαv τα δύo εκατoμμύρια. Οι Κεμαλιστές από τα πρώτα χρόvια πoυ επεκράτησαv επέβαλαv τηv πoλιτική "εκτoυρκισμός τωv μειovoτήτωv ή ξερίζωμά τoυς "   (Ν. Ψυρoύκης, "Η Μικρασιατική Καταστρoφή", σελ. 225)

Ο πρέσβης του κράτους του Βατικανού στην Άγκυρα Ε. Φαρχά διαπιστώνει « πως το 1927 σύμφωνα με την απογραφή εκείνου του έτους στην Τουρκία ζούσαν 900.000  χριστιανοί επί  συνόλου περίπου 13 εκατομμυρίων. Σύμφωνα με την απογραφή του 2001, οι χριστιανοί κατήλθαν στις 150.000, επί συνολικού πληθυσμού 71 εκατομμυρίων…» (Πρακτορείο ειδήσεων ΑΝΣΑ, 23/6/2005).

Τo συvταγματικό πλαίσιo της Νέας Τoυρκίας κιvείται  μέσα σε αυτά τα κεμαλικά δεδoμέvα. Στις θεμελιώδεις διατάξεις τoυ συvτάγματoς της Τoυρκικής Αβασίλευτης Δημoκρατίας (1924) κατoχυρώvεται (1937) τo απαραβίαστo τωv κεμαλικώv "έξι εvτoλώv". Επιχειρείται θεσμική δέσμευση σε ότι  oι κεμαλικoί χαρακτήριζαv "τoυρκικό δρόμo πρoς τηv ευτυχία" - oύτε καπιταλισμός, oύτε κoμμoυvισμός. Τα κεμαλικά "έξι βέλη" ήταν ο Ρεπoυμπλικαvισμός, ο Εθvικισμός,ο Λαϊκισμός, ο Κρατικισμός, η Λαίκευση και η Μεταρρύθμιση. Συντονίζουν αυτές τις κατευθυvτήριες αρχές τoυ ΡΛΚ πoυ με τη σειρά τoυς γίνονται  συvταγματικά και απαραβίαστα «βέλη».

Η πoλιτειακή δoμή τoυ κεμαλικoύ κράτoυς εv μέρει συvταγματoπoιεί έvα είδoς αδιαπέραστης κυριαρχίας της στρατογραφειοκρατίας και εv μέρει voμιμoπoιεί τov ιστoρικό συμβιβασμό της  με το στρατιωτικό κατεστημένο.  Έτσι, τo κεμαλικό σύστημα εξoυσίας καταγράφει μέσα από τα «έξι βέλη» τις εγγεvείς αδυvαμίες τoυ. Καταργεί με διατάγματα τις κoιvωvικές αντιθέσεις  πάvτoτε εv ovόματι εvός "καλύτερoυ μέλλovτoς" χωρίς, ωστόσο,  vα κρύψει τηv κoρυφαία αvτίφασή τoυ. Ότι δηλαδή, o μovoκoμματισμός και η περιφρόvηση τoυ διαφoρετικoύ ισoδυvαμoύv με πρόσκαιρη vίκη τoυ αυταρχικού κράτoυς πάνω στις διαφορετικές κοινωνικές εκφράσεις (τάξεις, στρώματα,  ιδεολογικά ρεύματα) με  κυρίαρχο ρόλο στον «κρατικισμό», το κορυφαίο από τα έξι βέλη. Ο μετακεμαλικός χρόvoς απέδειξε πως η τoυρκική κoιvωvία είχε και έχει διαφορετικές  αvαζητήσεις από εκείνες τoυ τoυρκικoύ κράτoυς. Αυτή η περιφρόvηση τoυ διαφoρετικoύ, με πρoγραμματικές επιθέσεις κατά της πoλυφωvίας, συvάvτησε υπόγεια ρεύματα αμφισβήτησης και εv μέρει αvατρoπής. Σε σχετικά σύvτoμo χρovικό διάστημα μετά τo θάvατo τoυ Κεμάλ (1938) θα αρχίσει έvας μακρόσυρτoς "αvτικεμαλισμός" πάvτoτε εv ovόματι της πίστης στις υπoθήκες τoυ τoυρκικoύ πατέρα...

Η συγκρότηση της τουρκικής κοινωνίας μέσα από τα "έξι βέλη" πρoσδιoρίζει έvα περίγραμμα σκέψης και δράσης, τόσo αvτιφατικό όσo απαιτείται για vα χωρέσoυv όλες oι απoχρώσεις τoυ κεμαλικού κοινωνικού χώρoυ (μετριοπαθείς ισλαμιστές, φιλελεύθερoι, vεoφιλελεύθερoι, μεταρρυθμιστές). Οσo ζoύσε o Κεμάλ υπήρχε ή βρισκόταv τρόπoς vα ερμηvευθεί κατά περίπτωση τo ασαφές ή τo δυσεπίλυτo εvός φαινομένου. Τώρα τα κoιvωvικά φαιvόμεvα έχoυv πάρει μια vέα μoρφή. Τα μεγαλoαστικά στρώματα με αφoρμή τωv πρoσπάθεια τoυ Ρ.Λ.Κ. vα ψηφίσει (1945) σχέδιo αγρoτικής μεταρρύθμισης συγκρoτoύv τo δικό τoυς πoλιτικό λόγo καθώς ο κρατικισμός τωv κεμαλιστώv ήταv έvα ισχυρό εμπόδιo στις φιλoδoξίες τωv επιχειρηματικώv κύκλωv της Κωvσταντινούπoλης. Με άλλα λόγια τώρα πoυ έφυγε o Κεμάλ πρέπει vα φύγει και τo ίδιo τo δύστρoπo παιδί τoυ, o κρατικισμός τoυ. Τo «Δημoκρατικό Κόμμα» κερδίζει τις εκλoγές τoυ 1950 και o Τζελάλ Μπαγιάρ γίνεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας με πρωθυπoυργό τoν Ατvάv  Μεvτερές. Τo Ρ.Λ.Κ. "τo κόμμα τoυ πατέρα τωv τoύρκωv", βρίσκεται για μια oλόκληρη δεκαετία στηv αvτιπoλίτευση. Έvα στρατιωτικό πραξικόπημα διέκoψε τηv κυριαρχία τoυ Ατvάv Μεvτερές (1960).  Κεμαλιστές στρατιωτικoί αvατρέπoυv τηv κυβέρvησή του εv ovόματι τoυ κεμαλισμoύ πoυ πρoδόθηκε από τoυς Μεvτεριστές. Ο Ατvάv Μεvτερές πρoς παραδειγματισμό oδηγείται στηv αγχόvη, στις 17 Σεπτεμβρίoυ 1961. Αυτή η εξαιρετική σε σπoυδαιότητα σύγκρoυση τωv δυo μεγάλωv κομμάτων  (Ρ.Λ.Κ. – Δημοκρατικό Κόμμα) έδωσε συμπεράσματα ιστoρικής σημασίας. Η δεκάχρονη κυριαρχία του Μεντερισμού (1950/60) εν μέρει εξέφραζε τη λαϊκή διαμαρτυρία απέναντι  στη διακυβέρνηση του Ρ.Λ.Κ. και εν μέρει ήταν μια ψήφος αναζήτησης ενός «άλλου» δρόμου μέσα σε συνταγματικά  πλαίσια, αφού  τρίτη πολιτική προοπτική ήταν απαγορευμένη.

Στις δεκαετίες ’60 και ΄70 γεννιέται ένα καινούργιο είδος κοινωνικής σύγκρουσης με την ένοπλη πάλη ανάμεσα στους «Γκρίζους Λύκους» της ακροδεξιάς του Α. Τουρκές και των ακροαριστερών οργανώσεων, κυρίως Μαοϊκού προσανατολισμού. Νέες μορφές κοινωνικών ανισοτήτων αναπτύσσονται  καθώς  εκατομμύρια τούρκων εγκαθίστανται στις παραγκουπόλεις γύρω από την Άγκυρα, την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη και προκαλούν τις δικές τους μαχητικές εκρήξεις. Ο τουρκικός κοινωνικός σχηματισμός δέχεται τις επιπτώσεις ενός κόσμου που αλλάζει  και ασφαλώς δεν ήταν αρκετό με επικλήσεις στο όνομα του Αττατούρκ να ερμηνευτούν οι νέου τύπου συγκρούσεις στο εσωτερικό της χώρας.



 Αρχή Βιβλίου ]
 

Ο κεμαλισμός σήμερα

 

Στη σημερινή εποχή η ορολογία «κεμαλισμός» έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά. Νέες δυνάμεις με παλαιά υλικά ενδύονται τις παρακαταθήκες του «εθνικού πατέρα» με σκοπό να υπηρετήσουν το νεοσυντηρητικό κίνημα στη σημερινή Τουρκία. Μέσα σε αυτό το κίνημα ενσωματώνεται η λέσχη των στρατηγών, η ηγεσία του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος με πρόεδρο τον Ν. Μπαϊκάλ, ο πρόεδρος της Τουρκικής Δημοκρατίας Α. Σεζέρ, ένα τμήμα του επιχειρηματικού κατεστημένου και μια μερίδα της ανώτερης γραφειοκρατίας στο τουρκικό υπουργείο εξωτερικών. Το νέο κεμαλικό κατεστημένο εκφράζει μια γενικά θετική στάση σε σχέση με την ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας. Είναι, όμως, ιδιαίτερα αρνητικό απέναντι σε εκείνες τις μεταρρυθμίσεις που απαιτεί η Ε.Ε. και που συνδέονται με τα δικαιώματα των εθνικών μειονοτήτων, τα ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες και ότι οι κεμαλιστές θεωρούν κινδύνους για τη «συνoχή» και την «ασφάλεια» του τουρκικού έθνους. Είναι χαρακτηριστικό πως ο πρόεδρος Α. Σεζέρ εξαντλεί συχνά όλα τα εκ του συντάγματος προνόμιά του για να καθυστερήσει ή να αλλοιώσει ψηφισμένες από το κοινοβούλιο μεταρρυθμίσεις.

Ο Αχμέτ Σεζέρ (2003) με τη χαρακτηριστική φράση «εμποδίζω σχέδια νόμου που υπηρετούν ατομικούς στόχους» άσκησε βέτο στο σχέδιο νόμου που κατέθεσε το Κόμμα Ανάπτυξης και Δικαιοσύνης για να μπορέσει ο πρόεδρός του Τ. Ερντογάν να εκλεγεί βουλευτής μετά από τη 10μηνη τιμωρία του από τουρκικό δικαστήριο  με την κατηγορία της υποκίνησης σε θρησκευτικό φανατισμό.

Το κεμαλικό κατεστημένο δεν αγνοεί πως η μεγάλη πλειοψηφία των τούρκων επιθυμεί την ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε. Στην πράξη η υποστήριξη των κεμαλιστών προς τον ευρωπαϊκό δρόμο δίνεται υπό όρους: υποστήριξη του δυτικού δρόμου, αρκεί αυτός να μην επηρεάσει τις «ευαισθησίες» της κεμαλικής αντίληψης για τη δημοκρατία (περιορισμένα δικαιώματα στις εθνικές μειονότητες, διαρκής πίεση πάνω στους διαφορετικούς τούρκους). Το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας στη γραπτή ανακοίνωσή του μετά την τελευταία  συνεδρίασή του για το 2005 στις 29 /12/2005 ( Anatolia News Agency, 29/12/2005)  παρεμβαίνει στα  ευαίσθητα ζητήματα της πολιτικής επικαιρότητας ως εξής : « Κατά τη συνεδρίαση συζητήθηκαν μέτρα που πρέπει να υλοποιηθούν στα πλαίσια της διατήρησης της ενωμένης δομής του κράτους μας και τη διατήρηση των χαρακτηριστικών  που είναι διαμορφωμένα από το Σύνταγμα. Επίσης αξιολογήθηκαν τα μέτρα που θα ληφθούν για την εξάλειψη των χωριστικών και τρομοκρατικών απειλών ενάντια στους εθνικούς στόχους. Το Σ.Ε.Α.  υπογράμμισε τη σημασία της συνεργασίας και του συντονισμού ανάμεσα σε όλους τους κρατικούς θεσμούς για τον επιτυχή και αποτελεσματικό αγώνα κατά αυτών των απειλών».

Μέσα από τις προσεκτικά διατυπωμένες σκέψεις του το ΣΕΑ καταγράφει τις ανησυχίες του για πιθανές αποφάσεις που απειλούν την «ενωμένη δομή του κράτους». Αυτή η ανησυχία συνδέεται με τις νομοθετικές αλλαγές που έχουν ψηφιστεί από την τουρκική βουλή στα πλαίσια των μεταρρυθμίσεων που εισηγείται η ΕΕ και οι οποίες επιτρέπουν  στις μειονότητες να εκφράζονται στη δική  τους γλώσσα από τις αρχές του 2006 (κυρίως χρήση της κουρδικής και της γλώσσας των αλεβιτών στα τηλεοπτικά προγράμματα).  Μέσα από την αναφορά για «συνεργασία και συντονισμό ανάμεσα σε όλους τους κρατικούς θεσμούς …για υπεράσπιση των συνταγματικών στόχων »  διατηρείται η απόσταση αυτού του κατ’ εξοχήν κεμαλικού θεσμού απέναντι σε δηλώσεις του Τ. Ερντογάν που υποστήριξε ότι το στοιχείο της θρησκείας αποτελεί την «υπερταυτότητα» στην Τουρκία που θέλει να πάει δυτικά (ότι η θρησκεία είναι η «ενοποιητική δύναμη» για τις εθνότητες που κατοικούν στη τουρκική επικράτεια).

Ο αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων στρατηγός Χ. Οζκιόκ  αποσυντονίζει τα θεμέλια του θεωρητικά καθολικού αιτήματος για ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ με τη φράση «θέλουμε να πάμε στην ΕΕ, όχι έναντι παντός τιμήματος, αλλά με ίσες προϋποθέσεις και με την προστασία της εθνικής και γεωγραφικής ενότητας της χώρας» (8/1/2003).

 Ο Ν.Μπαϊκάλ εκφράζει τη δική του αγωνία με τη τοποθέτηση ότι “ η Τουρκία προσπαθώντας να ενταχθεί στην ΕΕ, θέτει σε κίνδυνο την ενότητά της” με την επεξήγηση ότι “γίνονται σχέδια να θυσιαστεί η Τουρκία για διάφορα μεγάλα σχέδια που έχουν τοποθετηθεί στη σκακιέρα. Κάτι  παρόμοιο είχε επιχειρηθεί με τη Συνθήκη των Σεβρών, εξέλιξη που εμπόδισε ο Κεμάλ Αττατούρκ”( 7/12/2005).           

Ο Μ.Σοϋσάλ, παραδοσιακός εκφραστής της «στρατιωτικής» γραμμής στα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και για πολλά χρόνια σύμβουλος του Ρ. Ντενκτάς στο κυπριακό γράφει στη «Μιλλιέτ» πως το  θέμα « Τουρκία-ΕΟΚ έχει και μια άλλη πλευρά, πολύ σημαντική, που είναι η απεμπόληση της εθνικής κυριαρχίας και των σχεδιασμένων εθνικών στόχων.. κανένας δεν ασχολείται με αυτή την πλευρά της υπόθεσης..»(Απρίλιος, 1989).

Ο Ρ. Ντενκτάς είναι παρών σε κάθε κριτική στάση απέναντι στην ΕΕ. Με τη φράση «καταγγέλλω τη διπρόσωπη και ανειλικρινή πολιτική της ΕΕ απέναντι στην Τουρκία» επειδή θέτει όρους στην Τουρκία,  βλέπει πίσω από την προοπτική της ενταξιακής πορείας τον κίνδυνο «η ΕΕ να παρεμβαίνει στις αρχές του Αττατούρκ» και αποδίδει στην ΕΕ πρόθεση να «επαναφέρει τις πρόνοιες της Συνθήκης των Σεβρών» (28/8/2005).

Ο πρόεδρος Α.Σεζέρ διατύπωσε την αντίθεσή του στη συμμετοχή της ΕΕ στις διαδικασίες λύσης του κυπριακού με τη θέση « δεν μπορεί να επιλυθεί το κυπριακό σύμφωνα με το πλαίσιο της ΕΕ» ( εφημερίδα Cumhuriyet, 21/12/2005).

 Η συνωμoτική ερμηνεία της ευρωπαϊκής πορείας της Τουρκίας μέσα από τη «διασύνδεσή» της με τη Συνθήκη των Σεβρών είναι ένας συνήθης τόπος των δυνάμεων που επικαλούνται, αλλά και  καλλιεργούν τις ιστορικές φοβίες των τούρκων με βασική επιδίωξή να θολώσουν την εικόνα της ΕΕ και να δημιουργήσουν αμφιβολίες ως προς το τελικό αποτέλεσμα. Εμφανίζουν ένα κατ’ εξοχή πεδίο συνεννόησης ως  χώρο παραγωγής διαμελιστικών σεναρίων κατά της Τουρκίας με εμφανή πρόθεση να συσπειρώσουν λαϊκές δυνάμεις στη γραμμή της «απόκρουσης» της συνομωσίας.

Οι δυνάμεις αυτές δεν έχουν διαμορφώσει την τελική τους στάση για το πως θα επιθυμούσαν να οριστικοποιηθούν οι σχέσεις Τουρκίας – Ε.Ε. στο απώτερο μέλλον. Πιθανώς να είναι πολύ ικανοποιημένες με μια Ειδική Σχέση Τουρκίας – Ε.Ε. ή κάποια παραλλαγή της όπως η Προνομιακή Σχέση ή Προωθημένη Εταιρική Συνεργασία. Αυτή η εξέλιξη θα επιτρέπει στο κεμαλικό κατεστημένο να διατηρήσει τα προνόμια του και μέσω αυτών να υπονομεύσει τα πλεονεκτήματα που σήμερα έχει ο Τ. Ερντογάν. Το ιστορικό σχίσμα ανάμεσα στον κεμαλισμό και τον ισλαμισμό είναι και σήμερα υπαρκτό. Το κεμαλικό κατεστημένο βλέπει με  καχυποψία τη σταθεροποίηση του «μαλακού ισλαμισμού» έτσι όπως εκφράζεται σήμερα από το Κόμμα Ανάπτυξης και Δικαιοσύνης του Τ. Ερντογάν. Το κόμμα αυτό αναπτύχθηκε μέσα σε ιδιόμορφες συνθήκες και αξιοποίησε τη γενικευμένη δυσαρέσκεια απέναντι στους παλαιούς πολιτικούς (Ντεμιρέλ, Ετσεβίτ, Γιλμάζ,Τσιλέρ, Ερμπακάν) και παρουσίασε ένα πρόγραμμα διακυβέρνησης που δεν μπορούσε εύκολα να ποινικοποιήσει το νομικό κατεστημένο της Άγκυρας. Συνεπώς παρά τα προβλήματα στις σχέσεις κεμαλιστών-ισλαμιστών ο Τ. Ερντογάν χειρίστηκε με ευελιξία το ιστορικό αυτό σχίσμα και οι έως τώρα οι συγκρούσεις είναι διαχειρίσιμες. Ο στρατός δεν μπορεί να αγνοεί τις νέες τάσεις στο διεθνές σύστημα και  με τη σειρά του ο Τ. Ερντογάν αποφεύγει τις μετωπικές συγκρούσεις. Το modus operandi ανάμεσα στους δύο αυτούς πόλους ισχύος είναι μοναδικό στη σύγχρονη ιστορία της Τουρκίας.

Το μπλοκ των κεμαλιστών έκανε ότι ήταν δυνατόν – υπό τις περιστάσεις – για να εμποδίσει την άνοδο στην εξουσία του Κόμματος Ανάπτυξης και Δικαιοσύνης του Τ. Ερντογάν ( 3/11/2002). Η στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων του Τ. Ερντογάν (2002/3) δεν οδήγησε και σε ακύρωση της πολιτικής του παρουσίας. Η λύση Α. Γκιουλ ήταν προσωρινή και ο Τ. Ερντογάν έγινε πρωθυπουργός μέσω επαναληπτικών εκλογών (2003).  Σε μια σειρά από ζητήματα ο Τ. Ερντογάν και το μπλοκ των στρατηγών  έχουν  τις ίδιες θέσεις όπως λ. χ. στα θέματα που σχετίζονται με τις τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο. Το  ένα βήμα παραπάνω ανήκει στους στρατηγούς με ειδικές πιέσεις τους πάνω στα Ίμια μέσω  αποφάσεων του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας. Γι’ αυτό ο Τ. Ερντογάν  κάνει δηλώσεις σχετικές με τα Ίμια υποστηρίζοντας ότι «δεν θα πρέπει να επιτύχουν αυτοί που θέλουν να χαλάσουν τη φιλία και την προσπάθεια για ανάπτυξη των σχέσεών μας». (25/4/05)

Ο εκλογικός νόμος αποτελεί ένα ακόμα σημείο τριβής ανάμεσα στις κεμαλικές δυνάμεις και το Κόμμα Ανάπτυξης και Δικαιοσύνης. Ο πρόεδρος Α. Σεζέρ σε μια μάλλον άκομψη παρέμβασή του στις κομματικές ζυμώσεις υποστήριξε  ενώπιον της συνέλευσης της ανώτερης επιτροπής της Ένωσης Επιχειρηματιών και Βιομηχάνων «ότι  το εκλογικό όριο θα μπορούσε να μειωθεί  στο 7-8% από το σημερινό 10%. Το κοινοβούλιο πρέπει να πάρει απόφαση πάνω στο ζήτημα του εκλογικού ορίου». (Anatolia news agency, 20/12/2005).

 Είναι εμφανές ότι ο Α. Σεζέρ επιθυμεί να δημιουργήσει μια νέα ισορροπία πραγμάτων ώστε να αλλάξει η σημερινή ρύθμιση του 10% που ευνοεί απολύτως τον Τ. Ερντογάν. Μια τέτοια εξέλιξη θα είναι προς όφελος ορισμένων ακραίων σχημάτων τα οποία όταν ήταν στην εξουσία καθιέρωσαν το όριο του 10%  για να εμποδίσουν την ισχυροποίηση του Κόμματος Ανάπτυξης και Δικαιοσύνης. Ο  Τ. Ερντογάν απέρριψε την εισήγηση Σεζέρ υποστηρίζοντας ότι “ το σύστημα αυτό (του ορίου του 10%) είναι αναγκαίο για να εξασφαλίσει την πολιτική σταθερότητα σε μια χώρα που ξεκινά την πορεία για την ένταξή της στην ΕΕ”.(22/12/2005).

 Η καθιέρωση του ορίου του 10% ευνοούσε το ΡΛΚ, το Κόμμα της Εθνικιστικής Δράσης και το Κόμμα της Δημοκρατικής Αριστεράς όταν οι συσχετισμοί δύναμης ήταν διαφορετικοί. Ήταν προϊόν μιας στιγμιαίας ανάγνωσης της κομματικής εξέλιξης. Επιπλέον η ρύθμιση αυτή στόχευε στην παρεμπόδιση της έκφρασης των κούρδων με πραγματικούς αριθμούς στο κοινοβούλιο.

Στο συνολικό επίπεδο το όριο του 10% είναι πολύ υψηλό και εμποδίζει την αυθεντική αποτύπωση των κοινωνικών ρευμάτων στο κοινοβούλιο. Στην ουσία είναι μια ρύθμιση που δημιουργεί ασύμμετρες πλειοψηφίες στο κοινοβούλιο και ευνοεί τις κάθε φορά μονοκομματικές λύσεις.

 Είναι ιστορικά βεβαιωμένο πως οι διάδοχες μορφές του κεμαλισμού δεν συνάντησαν τις επιλογές της πλειοψηφίας των τούρκων. Όποτε υπήρξαν ευκαιρίες, η πλειοψηφία των τούρκων εγκατέλειπε τους επιγόνους του Κεμάλ όπως βεβαιώνουν τα παραδείγματα του Α. Μεντερές, του Ν. Ερμπακάν και του Τ, Ερντογάν. Η καταδίκη του βοναπαρτικού τρόπου άσκησης της εξουσίας από τη στρατογραφειοκρατία είναι το συνεκτικό υλικό που συντόνισε τις εκλογικές νίκες των τριών αυτών πρωθυπουργών. Στο ενδιάμεσο διάστημα με τρία πραξικοπήματα (1960,1971,1980) οι στρατηγοί επέβαλαν με τη στρατιωτική βία τη δική τους εκδοχή για το πως η Τουρκία οφείλει να βαδίζει σύμφωνα με τις «προσταγές» του «εθνικού πατέρα». Έτσι μια ιδιόμορφη στρατοδημοκρατία άσκησε την εξουσία για μια περίοδο που κράτησε πάνω από τριάντα χρόνια και  διαμόρφωσε μια στρατηγική συμμαχία με τις ΗΠΑ στα χρόνια του «Ψυχρού Πολέμου» για να γίνει προνομιακός εταίρος τους στον αγώνα κατά του «σοβιετικού κινδύνου». Αυτή η συμμαχία γέννησε με έργα ένα ακόμα επεκτατισμό των δορυφόρων. Ο τουρκικός επεκτατισμός ήταν δορυφορικός ως προς τη μητρόπολη (ΗΠΑ) και ταυτόχρονα  επεκτατικός ως προς την περιφέρειά του- εισβολή  στην Κύπρο, απειλές στο Αιγαίο και τη Θράκη, ρήξεις με τη Συρία, το Ιράκ, και κατά περιόδους με τη Βουλγαρία.

 Μια   από τις τουρκικές ιδιομορφίες αποτελεί η πολύ σημαντική επιχειρηματική δράση των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων. Το στρατιωτικό καταστημένο αξιοποίησε τη συγκυρία αμέσως μετά την ανατροπή  του Α.Μεντερές και ίδρυσε το 1961 τον Όμιλο Επιχειρήσεων των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων (ΟΥΑΚ).  Σήμερα ο όμιλος αυτός είναι μεταξύ των μεγαλυτέρων στην Τουρκία  και αναπτύσσει δράση στους  τομείς της βιομηχανίας ( λ. χ αυτοκινητοβιομηχανία Ρενό, τράπεζες, αλυσίδα καταστημάτων τροφίμων, ασφαλιστικές υπηρεσίες). Απασχολεί 18.000 εργαζομένους και το σώμα των στρατιωτικών αντλεί επιπλέον προνόμια με συμμετοχή στα κέρδη. Ο ΟΥΑΚ το 20004 πραγματοποίησε κέρδη της τάξης των 11.4 δισ. δολαρίων και εξαγωγές της τάξης των 1.8 δισ. δολαρίων.

Το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας εξακολουθεί να είναι ο προνομιακός θεσμός μέσω του οποίου η λέσχη των στρατηγών επηρεάζει τις εξελίξεις ή επιχειρεί να συνδιαμορφώνει τις αποφάσεις στα βασικά ζητήματα της εξωτερικής πολιτικής. Το Πολιτικό Έγγραφο του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας(25/10/2005) εισηγείται στο υπό τον Τ. Ερντογάν Υπουργικό Συμβούλιο όπως καταργηθεί ο από το 1997  χαρακτηρισμός της «άκρας δεξιάς ως απειλής για την εσωτερική ασφάλεια λόγω των μέτρων που ελήφθησαν με τον καιρό»,  ενώ θεωρεί ότι παραμένουν ως «στοιχεία εσωτερικής απειλής η οπισθοδρομικότητα, η διαμελιστική τρομοκρατία και η άκρα αριστερά».

Το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας συνιστά μια ευθεία παραβίαση της ευρωπαϊκής αντίληψης για τους κανόνες λειτουργίας ενός δημοκρατικού συντάγματος, συνεπώς η μετατροπή του σε Συμβουλευτικό Σώμα  παραμένει βασικό ζήτημα για το διάλογο ΕΕ-Τουρκίας όπως αυτός δρομολογείται μετά την 3η Οκτωβρίου 2005. Δεν αρκεί μια επιφανειακή αλλαγή ή μια εσωτερική τροποποίηση του κανονισμού λειτουργίας του για να έχουν την πλειοψηφία  τα πολιτικά πρόσωπα. Χρειάζεται συστηματική  πίεση  από την πλευρά των Βρυξελλών για να αλλάξει ο κεντρικός του προσανατολισμός ο οποίος παραμορφώνει τη λαϊκή θέληση και είναι έξω από τους κανόνες της ευρωπαϊκής αντίληψης για το σεβασμό στην αρχή της λαϊκής κυριαρχίας.

Ο  Μ. Κεμάλ ήταν ο ηγέτης μιας ευρωπαϊκής μεταρρύθμισης, έστω, με το μαστίγιο. Οι επίγονοί του προτιμούν να αναπτύσσονται στον αστερισμό εκείνων των μεταρρυθμίσεων με πραγματικό στόχο να εμποδίζουν τις σημερινές, πάντα εν ονόματι της πίστης στον εξευρωπαϊσμό των τούρκων. Ο σημερινός συντεχνιακός κεμαλισμός είναι σε σχετικά «συγκρατημένη»  θέση εξαιτίας της ισχυρής λαϊκής απήχησης του Τ. Ερντογάν,  γι’ αυτό -κυρίως μέσω της λέσχης των στρατηγών – αναδιαμορφώνει τη συμπεριφορά και τις κινήσεις τακτικής του μεταφέροντας το πεδίο της σύγκρουσης σε εκείνο που αφορά το ευαίσθητο ζήτημα των μειονοτικών δικαιωμάτων.


 Αρχή Βιβλίου ]


Γενική επισκόπηση


Α)  Το κεμαλικό κίνημα εξέφρασε με μοναδικό τρόπο τις αγωνίες και τις προσδοκίες του τουρκικού λαού σε περιόδους μεγάλων ανακατατάξεων(1918-1938). Αυτή η 20χρονη κυριαρχία του στον τουρκικό ιστορικό βίο κατέδειξε την αυθεντικότητα όσο και τη μοναδικότητά του. Υπήρξε φαινόμενο συγκεκριμένων ιστορικών συγκυριών και εξέφρασε  στο δικό του χώρο και χρόνο τη βούληση του τουρκικού έθνους για κατάκτηση της ελευθερίας του, ενώ διαμόρφωσε τις συνθήκες για σημαντικά  βήματα προόδου με τις κεμαλικές μεταρρυθμίσεις.

Β) Στη μεταπολεμική περίοδο και μέχρι το θάνατο του Κεμάλ (1922-1938) έδωσε έμπρακτα δείγματα του κοινωνικού του προσώπου. Το κεμαλικό κίνημα εξέφρασε στη χρονική εκείνη περίοδο την ανάγκη για ένα ξεκίνημα της εθνικής βιομηχανίας που να μπορεί να σταθεί ανταγωνιστικά στο διεθνή χώρο με το κράτος να  αποτελεί το κλειδί κάθε ανάπτυξης μέσω της  θεωρίας του «κρατικισμού». Η ελληνική και αρμενική αστική τάξη ασκούσαν σημαντικό έλεγχο στην κατοχή της τεχνογνωσίας και καθώς η έλλειψη υποδομών ήταν μεγάλη, το κράτος  γίνεται η ατμομηχανή της ανάπτυξης.

Γ) Η κεμαλική ηγεμονία σε εθνικό και κοινωνικό πεδίο διασφαλίστηκε  και μέσα από τον αναβαθμισμένο ρόλο του στρατού. Οι σταθερές αντιθέσεις με τους εθνικά διαφορετικούς (κυρίως κούρδους και έλληνες) και τους ιδεολογικά διαφορετικούς τούρκους, οδηγούν  το κεμαλικό καθεστώς σε ένα είδος στρατικοποίησής του για να συντηρήσει την επικυριαρχία του. Καταπνίγει δικαιώματα των διαφορετικών εθνικών ενοτήτων εν ονόματι του δόγματος για το «ενιαίο» και το απαραβίαστο των εθνικών συνόρων, ενώ στον  κοινωνικό χώρο το βοναπαρτικό κράτος ως ο υπερταξικός ρυθμιστής της εθνικής ανάπτυξης αποκτά και το στρατιωτικό του χέρι γιατί είναι οργανικό τμήμα του προγράμματος «ανάπτυξη με το μαστίγιο». Ο χαρακτήρας  αυτός γίνεται ακόμα πιο πολύπλοκος καθώς το ανώτερο στρώμα της πυραμίδας των αξιωματικών συμμετέχει στον όμιλο ΟΥΑΚ με δικαιώματα στα κέρδη,  έχοντας έναν ακόμα λόγο για να στηρίζει μαχητικά το κεμαλικό σύστημα. Επομένως είναι ο κεμαλισμός που από το 1923 θέτει τις βάσεις μιας ανελισσόμενης στρατικοποίησης της τουρκικής κοινωνίας, κάτι που μέσα από τις δεκαετίες που θα ακολουθήσουν θα αναδειχθεί σε σταθερό ρυθμιστή της πολιτικής της φυσιογνωμίας.

Δ) Οι δυνάμεις που εκφράζουν το σημερινό πρόσωπο του  κεμαλισμού  εμφανίζονται υπέρμαχες  του ευρωπαϊκού δρόμου και δημόσια υποστηρίζουν την ενταξιακή διαδικασία. Η λέσχη των στρατηγών  επιχειρεί να διατηρήσει το δικαίωμά  της να ορίζει εκείνη τα περιεχόμενα της έννοιας της «εθνικής  ασφάλειας», συνεπώς να διατηρήσει το ρυθμιστικό της ρόλο στα χρόνια που θα εξελίσσεται  και θα κρίνεται η ευρωπαϊκή πορεία. Οι τελικές αποφάσεις θα οριστικοποιηθούν εις βάθος χρόνου. Τα βασικά κέντρα εξουσίας διατηρούν την  πίστη ότι αυτά θα έχουν τον αποφασιστικό ρόλο στον κρίσιμο χρόνο. Δεν αποκλείεται να υπάρχει τότε μια συναίνεση για ειδική φόρμουλα κάτω από το βάρος των συσχετισμών δύναμης που θα προκύψουν και στις δύο πλευρές.  Οι επίγονοι του κεμαλισμού,  ως  θεματοφύλακες του εθνικά «ορθού»,  πιστεύουν ότι ο χρόνος μπορεί να τεθεί στην υπηρεσία τους και, επιχειρούν να δημιουργήσουν τις κατάλληλες προϋποθέσεις.


 Αρχή Βιβλίου ]

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :

Βύρων Θεοδωρόπουλος, «Οι Τούρκοι και Εμείς», εκδόσεις Φυτράκης,1988

Θάνος Βερέμης, «Ελληνοτουρκικές Σχέσεις», εκδόσεις Σάκκουλα»,1986

«Οι Κούρδοι, Ένας ιστορικός λαός αγνοούμενος», Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα και την Απελευθέρωση των Λαών,Αθήνα,1985

Βασίλης Νότης, «Εκβιομηχονοποίηση και Οικονομική Ανάπτυξη στην Τουρκία», Ίδρυμα Μεσογειακών Μελετών, Αθήνα,1986.

Το μέλλον της Ευρώπης και η Τουρκία, έκδοση ΕΚΕΜ, 2002

 Heinz  Kramer, A changing Turkey, the challenge to Europe and the United States, 2000

Ηρακλής Μήλλας, Εικόνες Ελλήνων και Τούρκων, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2001

 Ελληνικό Ινστιτούτο Αμυντικής και Εξωτερικής Πολιτικής, Ελλάδα-Τουρκία, 1979-1985, εκδόσεις Παπαζήση,1987

Δ. Κιτσίκη : Συγκριτική Ιστορία Ελλάδος και Τουρκίας στον 20ό αιώνα. Αθήνα, 1978.

Δ. Κιτσίκη : Ιστορία του Ελληνοτουρκικού Χώρου 1928 - 1973. Αθήνα, 1981.

Ν. Ψυρούκη : Η Μικρασιατική Καταστροφή. Αθήνα, 1977.

Σ. Γρηγοριάδη : Ελλάδα - Τουρκία - Κύπρος (1830 - 1979)

Γ. Αλεξάνδρου : Η Αλληλογραφία Κεμάλ - Λένιν,  ιστορικό περιοδικό  ΤΟΤΕ, τεύχος 21, Φεβρουάριος,1986.

M. Rodinson ,   Ισλάμ και καπιταλισμός, εκδόσεις « Κάλβος»,1980

Μ. Ρευμιώτης : Από τον Κεμαλισμό του Κεμάλ, στον Κεμαλισμό του Εβρέν – Περιοδικό  ΤΕΤΡΑΔΙΑ, Χειμώνας 1986.

Αχμέτ Τας : "Κεμαλισμός". Έκδοση της Ομοσπονδίας Εργατικών Ενώσεων του Κουρδιστάν.

Κουρδιστάν Ρεπόρτ, τεύχη 1 και 4, Μάιος 1985 και 1986.

Αχμέτ Σαμίμ : "Η τραγωδία της Τουρκικής Αριστεράς", Αθήνα, 1983.

Τσαγλάρ Κεϊντέρ, «Τουρκία-Δικτατορία και Δημοκρατία»,εκδόσεις Στοχαστής,1983

David Hotham «Οι τούρκοι», εκδόσεις Φλώρος, 1978

Jacob M. Landau, Παντουρκισμός, εκδόσεις Θετίλη, 1985.

Βαγγέλης Παπαευθυμίου ,Τουρκία , Μύθοι και Αλήθειες , εκδόσεις Φιλιππότη,1982

Συμεών Σολταρίδης,  Από την κρίση  του Μαρτίου 1987… στο Νταβός 1988, βιβλιοπωλείο της Εστίας, 1988


 Αρχή Βιβλίου ]


AmazingCounters.com